|
|
|
|
TARIX
1924-cü ildə təşkil edilmiş Ümumittifaq tətbiqi botanika
və becərilən bitkilər institutu ölkəmizin florasını
faydalı bitkilərin yeni qiymətli növləri və sortları ilə
zənginləşdirmək, həmçinin sənaye, texniki və əzzaçılıq
üçün müalicəvi xammalın əlavə mənbələrini aşkar etmək
üçün nəzərdə tutulmuşdu. Becərilən bitkiləri həm iqlimə
uyğun yerləşdirmək, həm də çoxlu sayda yetişdirilən
toxumların, şitillərin və çiliklərin arasından ən
qiymətlilərini seçmək lazım idi.
Bu məqsədlə, ölkənin müxtəlif coğrafi zonalarında,
təcrübə sahələri, dayaq məntəqələri, Ümumittifaq tətbiqi
botanika və becərilən bitkilər institutunun filial və
stansiyaları yaradıldı.
1926-ci ildə yarımsəhra olan Apşeron yarımadasının
Mərdəkan qəsəbəsində keçmiş şəhərətrafı sovxozun
bazasında məşhur tanınmış alim, akademik N.İ.Vavilov
tərəfindən institutun Şərqi-Kavkaz filialı təşkil
olundu. 1930-cu ildə Ümumittifaq tətbiqi botanika və
becərilən bitkilər institutunun bir daha təşkilindən
sonra filial Ümumittifaq bitki becərmə institutu
sisteminə onun bir şöbəsi kimi daxil oldu. 1936-cı ildə
isə quru subtropiklərin Təcrübə Stansiyası adını aldı.
Burada 1945-ci ildən 1964-cü ilə qədər bağçılıq,
üzümçülük və subtropik becərilən bitkilər İntstitutunun
Mərdəkan elmi-eksiperimental bazası yerləşmişdir.
Burada birinci ilk on ildə subtropik mənşəli ağac və kol
bitkilərinin 700 sayda növə və müxtəlifliyə qədəri
toplanmışdır. Onların əksəriyyəti iqlim dəyişkənliyi ilə
bağlı sınaq müddətini çox uğurla keçmişdir. Tədricən,
xalq təsərrüffatı üçün daha davamlı, dözümlü və faydalı
olan məsələn, evkalipt, qalibiyyət, şöhrət, mükafat
simvolu olan dəfnə ağacı, sadə, adi, həmişəyaşıl,
ağçiçəkli kol bitkisi olan mərsin, avropa zeytunu və s.
bitkilər özünəməxsusluğu ilə seçilmişdir. N.İ.Vavilov
tərəfindən Yer kürəsinin müxtəlif qütblərindən alınmış
şəkil və formasına görə 15 min növdən çox olan rəngarəng
bitkilərdən yalnız dekorativ ağac və kol bitkilərinin
400, sübtropik becərilən meyvə bitkilərinin (nar, əncir,
innab, zeytun, püstə və s.) isə 868 növünü iqlim
dəyişkənliyinə uyğunlaşdırmaq mümkün olmuşdur.
Dendrarinin işlərinin uğurlu təşkili Böyük Vətən
Müharibəsi illərində müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır.
O zaman əsas diqqət artıq mövcud olan əkilmiş bitkilərin
qorunub saxlanmasına yönəldilmişdi. Təəssüf ki,
bitkilərin hamısını qoruyub saxlamaq mümkün olmadı.
Onların bəziləri məhv olaraq, zəngin sübtropik ağaclar
və kol bitkiləri kolleksiyasının siyahısını tərk etdi.
1945-1963-cü illərdə introduksiya işləri geniş vüsət
aldı. Növbəti, ikinci introduksiya işlərinin ipinin ucu
Azərbaycanın digər rayonlarına da çatdı. Bu isə
subtropik bitkibecərmənin elmi əsasda işkişafına, narın,
zeytunun, əncirin, şərq xurmasının növlərinin
seçilməsinə və daha da təkminləşdirilməsinə, həmçinin
onların rayonlaşdırılmasına kömək etdi. Məsləhət
görüldü ki, Zıxda zeytun, Mir-Bəşirdə və Maştağada
subtropik istiqamətli - Xüsusiləşdirilmiş sovxozlar
yaradılsın.
Dendrari sonrakı iki il (1964-1966) ərzində Azərbaycan
Respublikası Səhiyyə Nazirliyi sisteminin tərkibində
fəaliyyət göstərmişdir. Böyük elmi gücə malik olduğu
üçün 1966-cı ildə Azərbaycan Respublikası EA-nın
Botanika İntstitutunün tərkibinə verilmişdir. Bundan
sonra, subtropik bitkilərin daha perspektiv və zəngin
növlərinin introduksiyası ilə birgə dendrarinin mərkəzi
hissəsində artıq park salmış bitkilərin yetişdirilməsi
genişləndirilmişdir. Ekzotik, qeyri adi bitkilərin
çoxaldılmasına və onların yaşıllaşdırılmada istifadə
olunmasına səbəb olan dekorativ bitkilər şitilliyi
təşkil edilmişdir.
Mərdəkan dendrarisi, yalnız Apşeronun yarımsəhra
rayonlarının deyil, bütün Azərbaycanın
yaşıllaşdırılmasının elmi mərkəzi kimi tanınmışdır.
Arizonsayağı və üfiqivari kiparislər, alepp və italyan
şam ağacları, ispan sarıçiçəkli çöl bitkisi olan naz,
avropa zeytun ağacları və bir çox digər cins bitkilər
şəhər və kəndlərin küçə və parklarına buradan vüsət
almışlar. Dendrari Ana yuva hesab edilir. Onun təşkil
olunmasının ilk illərindən Zakavkaziyanın, Orta Asiyanın,
Şimali Kavkazın, Krımın və Cənubi Ukraynanın
yaşıllaşdırma təşkilatları buradan mübadilə yolu ilə
şitillik material əldə etmişlər.
Dendrarinin kolleksiyasının yaradılmasında onun
yaradıcısı olan və görülən işlərə rəhbərlik edən
N.İ.Vavilovla (1926-1930) yanaşı, A. D. Strebkova
(1927-1933), N. D, Kostetskiy (1933), P. A. Şutov
(1934-1964), İ. A. Jiqareviç (1936-1964), S. Q.
Alekperova (1938-1964) və digər alim tədqiqatçılar da
iştirak etmişlər. |
|